PISA 2025: leesvaardigheid daalt, thuis begint het klein

De gemiddelde leesvaardigheidsscore van Nederlandse 15-jarigen is in PISA 2025 uitgekomen op 441 punten. Dat waren er in 2022 nog 459. Het verschil van 18 punten is volgens de onderzoekers statistisch significant. Ook de drempel aan de onderkant verschoof de verkeerde kant op: 39% bleef onder PISA-niveau 2, tegenover 33% in 2022. In de veertien Europese vergelijkingslanden lag het gemiddelde op 464 punten en bleef 29% onder niveau 2.

Dat zijn stevige cijfers, maar ze verdienen een precieze lezing. PISA is een internationaal vergelijkend onderzoek onder 15-jarigen. In Nederland maakten 6.636 leerlingen van 177 scholen tussen maart en juni 2025 de toets. Lezen was ditmaal een subdomein. Daardoor rapporteert het Nederlandse onderzoek wel een totaalscore, maar geen aparte scores voor bijvoorbeeld informatie zoeken, begrijpen en teksten beoordelen.

PISA noemt niveau 2 het basisniveau dat nodig is om goed te kunnen functioneren op school en in de maatschappij. Onder die grens kunnen leerlingen volgens het rapport waarschijnlijk minder goed uit de voeten met teksten en lopen zij meer risico het onderwijs laaggeletterd te verlaten. Dat is een waarschuwing over een grote groep, geen individuele diagnose. Een PISA-score vertelt ouders niet automatisch wat hun eigen kind wel of niet kan.

Geen incident van één meetjaar

De daling staat evenmin op zichzelf. De Nederlandse leesscore was van 2003 tot 2015 min of meer stabiel; daarna zette een neerwaartse trend in. Tussen 2022 en 2025 daalde ook het gemiddelde van de Europese vergelijkingsgroep, met 16 punten. Nederland ging dus mee in een bredere terugval, maar scoorde nog altijd duidelijk lager dan die groep. Slechts 4% van de Nederlandse deelnemers bereikte niveau 5 of hoger, tegen gemiddeld 6% in de EU14.

Opvallend is dat de Nederlandse scores voor wiskunde en natuurwetenschappen ten opzichte van 2022 ongeveer gelijk bleven. Alleen daaruit volgt nog geen verklaring voor lezen. Het onderzoeksrapport waarschuwt expliciet dat PISA leerlingen op één moment meet en hen niet over langere tijd volgt. De gegevens kunnen daarom geen oorzakelijk verband aantonen. De telefoon, sociale media, de coronaperiode of één lesmethode als dé boosdoener aanwijzen, gaat verder dan de meting toelaat.

Dat voorbehoud is belangrijk in huis. Een puber straffen met de boodschap dat hij of zij ‘de leescrisis’ veroorzaakt, helpt niemand. De verantwoordelijkheid ligt ook bij scholen, lerarenopleidingen, bibliotheken, uitgevers en beleid. Thuis kan wel een omgeving ontstaan waarin langere teksten niet steeds het onderspit delven. Dat is ondersteuning, geen wondermiddel.

Maak de eerste stap klein en concreet

Begin niet bij wat een 15-jarige volgens volwassenen zou móéten lezen, maar bij een onderwerp waarvoor al belangstelling bestaat. Een sportbiografie, fantasyroman, strip, reportage, tijdschrift of praktisch non-fictieboek kan een betere ingang zijn dan een verplicht ‘mooi’ boek dat dicht blijft. Stichting Lezen en Onderwijskennis benadrukken het belang van rijke, gevarieerde teksten, keuzevrijheid en aansluiten bij interesses. Keuze is geen vrijstelling van uitdaging; het is vaak de route ernaartoe.

Maak daarna tijd zichtbaar. Kies bijvoorbeeld een haalbaar kwartier op een vast moment en leg het gekozen leeswerk alvast klaar. Kort en herhaalbaar is bruikbaarder dan een ambitieus uur dat na twee avonden verdwijnt. Zet als gezin tijdens dat blok meldingen uit of leg apparaten buiten bereik, maar presenteer dat niet als bewijs dat schermen de PISA-daling hebben veroorzaakt. Het is simpelweg een manier om één activiteit minder vaak te onderbreken.

Praat over de inhoud zonder van elk hoofdstuk een overhoring te maken. Vraag wat vreemd, grappig of overtuigend was, of welke passage niet klopte. PISA verstaat onder leesvaardigheid niet alleen woorden begrijpen, maar ook informatie beoordelen, erover reflecteren en omgaan met conflicterende informatie. Een echt gesprek oefent precies die houding, zonder een extra werkblad aan de keukentafel.

Ook AI vraagt om een rustige afspraak. Volgens het PISA-rapport gebruikt ongeveer een kwart van de Nederlandse leerlingen minstens wekelijks een chatbot om een te lezen tekst samen te vatten. Dat gebruik bewijst niet dat AI de lagere score veroorzaakt. Een praktische regel is wel: lees eerst zelf, noteer de hoofdgedachte en vergelijk die daarna pas met een automatische samenvatting. Vraag waar details, twijfel of broncontext verdwenen. Zo wordt de chatbot een object van controle, niet de vervanger van de eerste lezing.

Gebruik wat al gratis beschikbaar is

Voor iedereen onder 18 is het lidmaatschap van de openbare bibliotheek gratis. Het aanbod verschilt per vestiging, maar jongeren kunnen er boeken en vaak ook e-books of luisterboeken vinden zonder dat elk experiment geld kost. Laat een jongere zelf rondkijken of reserveren. Wie lezen alleen koppelt aan schoollijsten, mist de kans om via hobby's, actualiteit of verhalen een eigen route te vinden.

Blijft lezen opvallend traag, vermoeiend of frustrerend, bespreek dat dan met de school. Vraag concreet welke teksten problemen geven, welke ondersteuning al wordt ingezet en hoe school en thuis elkaar kunnen aanvullen. Eén internationale groepsmeting is geen reden om zelf een stoornis vast te stellen of direct commerciële training te kopen. De docent, mentor of zorgcoördinator kan helpen bepalen welke vervolgstap passend is.

De nieuwe PISA-cijfers laten vooral zien dat afwachten geen neutrale keuze meer is. Voor gezinnen hoeft het antwoord niet groots te beginnen: laat interesse de ingang zijn, bescherm een kort leesmoment, praat over betekenis en controleer samenvattingen. Maar houd de taak eerlijk verdeeld. Een boek op tafel kan een brug slaan tussen thuis en school; het kan goed leesonderwijs en verstandig beleid niet vervangen.