Apophis komt in 2029 dichtbij, maar vormt geen inslagdreiging

Een grote ruimterots, een precieze datum en een afstand die astronomisch klein klinkt: een verhaal over een planetoïde krijgt al snel de vorm van een waarschuwing. Bij Apophis is dat misleidend. De passage in april 2029 wordt uitzonderlijk dichtbij en wetenschappelijk waardevol, maar de twee ruimtevaartorganisaties die zijn baan volgen zijn duidelijk: de planetoïde botst niet op de aarde.

Op 13 april 2029 passeert (99942) Apophis op ongeveer 32.000 kilometer boven het aardoppervlak. NASA noemt circa 20.000 mijl, eveneens ongeveer 32.000 kilometer; ESA spreekt van minder dan 32.000 kilometer. Dat is dichterbij dan veel satellieten in een geostationaire baan. Toch hebben latere waarnemingen volgens beide organisaties een inslag voor minstens de komende honderd jaar uitgesloten.

Dichtbij is niet hetzelfde als op ramkoers

Juist de combinatie van een kleine afstand en een veilige baan maakt de gebeurtenis bijzonder. ESA schat dat Apophis ongeveer 375 meter breed is. Vanuit delen van Europa, Afrika en Azië zal hij korte tijd met het blote oog zichtbaar zijn als een bewegend lichtpunt. Een object van die omvang dat zo dichtbij passeert, jaren vooraf bekend is en de aarde mist, vormt een natuurlijk experiment dat onderzoekers normaal niet kunnen plannen.

De onheilspellende reputatie komt uit de eerste jaren na de ontdekking. Roy Tucker, David Tholen en Fabrizio Bernardi ontdekten Apophis op 19 juni 2004 bij het Kitt Peak National Observatory in Arizona. De aanvankelijke baanberekeningen lieten mogelijke inslagen in 2029, 2036 of 2068 open. Volgens ESA liep de geschatte kans voor 2029 ooit op tot 2,7 procent, met de hoogste score die tot dan toe op de Torino-schaal was gegeven.

Zo’n vroege kans is geen voorspelling dat een botsing waarschijnlijk zal plaatsvinden. Astronomen kennen van een pas ontdekt object nog maar een kort stukje van de baan. Vanuit die beperkte reeks posities berekenen zij een waaier van mogelijke toekomstige trajecten. Iedere nieuwe waarneming verlengt de meetboog en verkleint de onzekerheid. Apophis werd publiekelijk spannend omdat het object vroeg werd gevonden, niet omdat de wetenschap stil bleef staan.

Radarwaarnemingen in maart 2021 waren beslissend. Daarbij werden onder meer NASA’s Goldstone Deep Space Communications Complex in Californië en de Green Bank Telescope in West Virginia gebruikt. Met die gegevens kon NASA voldoende zekerheid geven dat er minstens een eeuw geen inslagrisico is. ESA verwijderde Apophis op 26 maart 2021 van de risicolijst van zijn kantoor voor planetaire verdediging.

De aarde verandert de bezoeker mogelijk zelf

De passage blijft interessant omdat de zwaartekracht van de aarde aan Apophis zal trekken. ESA verwacht dat getijdenkrachten de planetoïde kunnen uitrekken en samendrukken. Daardoor kunnen bevingen of aardverschuivingen op het oppervlak ontstaan, kan de rotatie veranderen en kan materiaal van onder de bovenlaag bloot komen te liggen. Onderzoekers kunnen zo zien hoe een relatief klein hemellichaam reageert op een sterke ontmoeting met een planeet.

NASA stuurt niet vanaf nul een nieuwe sonde op pad. OSIRIS-APEX is de verlengde missie van OSIRIS-REx, het ruimtevaartuig dat materiaal van planetoïde Bennu naar de aarde bracht. De sonde is omgeleid om Apophis rond zijn dichtste nadering te bestuderen. Telescopen op aarde volgen de passage eveneens. Metingen na de ontmoeting kunnen vervolgens laten zien welke veranderingen door de zwaartekracht zijn veroorzaakt.

Dat onderzoek heeft ook betekenis voor planetaire verdediging. De discipline bestaat niet uit wachten op een noodsituatie, maar uit het opsporen van objecten, herhaald meten van banen, verkleinen van onzekerheden en voorbereiden van missies. Apophis laat het hele proces zien: een aanvankelijk zorgwekkende berekening werd door betere gegevens teruggebracht tot een veilige passage en daarna omgevormd tot een onderzoekskans.

Rustige communicatie is onderdeel van het onderzoek

Ruimtevaartorganisaties moeten twee boodschappen tegelijk kunnen geven. Nabije planetoïden zijn reëel en verdienen voortdurende bewaking. Maar niet iedere nauwe passage is een bijna-botsing. Wanneer een veilig object toch in apocalyptische taal wordt verpakt, verliest het publiek het verschil tussen afstand en risico uit het oog. Op termijn leidt dat eerder tot paniekmoeheid dan tot begrip voor serieus waarnemingswerk.

De vergelijking met geostationaire satellieten is correct en helpt de schaal te voelen, zolang zij niet wordt verward met een inslagkoers. Risico vraagt meer informatie: hoe nauwkeurig is de baan bekend, hoe groot is de onzekerheid en over welke periode spreken de berekeningen? Bij Apophis is het antwoord uitzonderlijk helder. Hij komt dichtbij, maar NASA en ESA zien voor minstens een eeuw geen botsing.

Naarmate 2029 nadert, zullen animaties en spectaculaire beelden toenemen. De beste daarvan tonen de schaal eerlijk en leggen uit waarom een baan langs de aarde iets anders is dan een baan naar de aarde. De slechtste gebruiken een veilige passage als decor voor rampsuggesties. Voor lezers is nieuwsgierigheid zonder angst hier niet naïef, maar precies de houding die de beschikbare metingen rechtvaardigen.

Als wolken en locatie meewerken, zien sommige mensen op 13 april 2029 een lichtpunt door de hemel bewegen. Dan passeert een object dat een kwart eeuw eerder nog met onzekere inslagkansen werd geassocieerd veilig de aarde. Het opmerkelijke verhaal is niet dat wetenschappers opnieuw alarm slaan, maar dat geduldig meten een dreiging heeft uitgesloten en een zeldzaam laboratorium heeft opgeleverd.