De zonsverduistering van 12 augustus staat laag: zoek nu vrij zicht

Over precies een maand schuift de maan in de vroege avond voor de zon. Vanuit Nederland en België wordt dat geen totale, maar wel een diepe gedeeltelijke zonsverduistering. Rond het maximum is in Utrecht ongeveer 88 procent van het zonneoppervlak afgedekt. Dat is ruim genoeg om de zon als een smalle sikkel te zien, maar niet genoeg om zonder bescherming omhoog te kijken.

De Europese ruimtevaartorganisatie ESA brengt de voorbereidingen deze week op gang met twee online mediabriefings op 15 juli. Voor gewone waarnemers is het nuttigste werk minder plechtig: regel een betrouwbare eclipsbril, zoek een plek met vrij zicht naar het westen en zet woensdag 12 augustus in de agenda. Wie pas om acht uur vanaf een balkon tussen hoge bomen gaat zoeken, kan het belangrijkste deel missen ondanks een wolkeloze lucht.

Het maximum valt rond 20.11 uur

De berekeningen van hemel.waarnemen.com geven voor Utrecht een begin om 19.16 uur Nederlandse zomertijd, een maximum om 20.11 uur en een einde om 21.03 uur. De precieze minuut en bedekking verschillen per plaats. In Den Helder is ongeveer 88,0 procent van het oppervlak bedekt, in Groningen 87,0 procent, in Utrecht 88,3 procent, in Middelburg 89,4 procent en in Maastricht 88,9 procent. Voor België loopt de bedekking in de gepubliceerde voorbeelden op tot ongeveer 89 à 90 procent.

Twee percentages worden gemakkelijk verwisseld. De eclipsgrootte beschrijft welk deel van de diameter van de zon is bedekt; de obscuratie gaat over het afgedekte oppervlak. Voor Utrecht zijn dat respectievelijk ongeveer 90 en 88 procent. De tweede waarde vertelt beter hoeveel van de zonneschijf verdwijnt, maar ook die zegt niet dat de omgeving voor 88 procent donker wordt. Het resterende smalle deel van de zon is nog uitzonderlijk fel en de ogen passen zich aan het veranderende licht aan.

De horizon is de stille spelbreker

Bij het begin staat de zon vanuit Utrecht ongeveer 16 graden hoog. Tijdens het maximum is dat nog maar 7,7 graden, in westnoordwestelijke richting. Tegen het berekende einde staat de zon vrijwel op de horizon. Een rij populieren, een appartementenblok of een dijk vlakbij kan daardoor belangrijker zijn dan een verschil van één procent bedekking tussen twee provincies.

Controleer de plek vooraf rond hetzelfde tijdstip. Ga in de komende weken tussen acht en negen uur kijken waar de zon langs de horizon beweegt; haar positie verschuift nog enigszins, maar obstakels worden direct duidelijk. Kies een openbaar toegankelijke, veilige plek met een open westelijke zichtlijn en ga niet op een rijbaan, spoorberm, afgesloten dak of kwetsbaar duin staan. Laat ruimte om te verplaatsen als een lokale wolkenbank precies voor de zon hangt.

Een weersverwachting een maand vooruit heeft geen bruikbare lokale precisie. Beslis daarom nog niet op basis van een generieke zomerprognose. Controleer in de laatste dagen het KNMI-bericht, de bewolkingsverwachting en eventuele waarschuwingen. De zon staat laag; zelfs dunne bewolking of nevel aan de horizon kan het zicht sterker beperken dan de lucht recht boven u doet vermoeden.

In de Benelux blijft de bril altijd op

NASA is ondubbelzinnig over een gedeeltelijke eclips: er is geen veilig moment om rechtstreeks zonder speciale oogbescherming te kijken. Gebruik een eclipsbril of handviewer die bedoeld is voor zonwaarneming en aan de internationale norm ISO 12312-2 voldoet. Een gewone zonnebril, hoe donker ook, is geen vervanger. Controleer het filter vóór gebruik op scheuren, krasjes of loslatende randen en gooi een beschadigd exemplaar weg. Help kinderen met opzetten voordat zij naar boven kijken en met wegkijken voordat de bril afgaat.

Een bril en optische vergroting mogen niet worden gestapeld. Kijk dus niet met een eclipsbril op door een verrekijker, telescoop of cameralens. De lens bundelt het zonlicht en kan het folie en het oog beschadigen. Voor zulke apparatuur is een passend zonnefilter nodig dat stevig vóór het objectief zit, aan de kant waar het licht binnenkomt. Vraag bij twijfel advies aan een publiekssterrenwacht en improviseer niet met beroet glas, een cd, fotofilm of een filter bij het oculair.

Zonder bril kan indirect kijken wel. Een gaatje in karton kan met de zon achter de waarnemer een beeld op een tweede vlak projecteren. Ook de kleine openingen van een vergiet of het bladerdek laten tijdens de eclips rijen zonnesikkels op een lichte ondergrond zien. Kijk naar die projectie, niet door het gaatje naar de zon. Deze methode is geschikt voor een groep, maar laat een telescoop of verrekijker nooit onbeheerd op de zon gericht staan.

Spanje is totaal, Nederland niet

De smalle baan waarin de maan de zon volledig bedekt, loopt volgens ESA over Groenland, IJsland, Spanje en een klein deel van noordoostelijk Portugal. NASA berekent voor het wereldwijde maximum een totaliteit van 2 minuten en 18 seconden. Alleen “Spanje” als bestemming invullen is niet genoeg: een boeking binnen het land garandeert nog geen plek in de totaliteitszone, en de verduisterde zon staat er tegen de avond eveneens laag. Controleer een exact adres in de officiële routekaart en houd rekening met drukte, hitte, bereikbaarheid en een vrij uitzicht.

Alleen binnen de totaliteitsbaan mag de oogbescherming tijdens de korte volledige fase af, wanneer geen enkel fel deel van de zon meer zichtbaar is. Zodra een stukje zon terugkomt, moet de bril onmiddellijk weer op. Dat uitzonderlijke moment bestaat in Nederland en België niet. Wie niet reist of door bewolking niets ziet, kan ESA op 12 augustus via Web TV en YouTube volgen vanuit het observatorium van Javalambre in de Spaanse provincie Teruel.

De voorbereiding past uiteindelijk in vier regels. Noteer 19.15 tot kort na 21.00 uur. Zoek vooraf een vrije westelijke horizon. Deel geen beschadigde of onduidelijke brilletjes uit. En behandel elk zichtbaar stukje zon alsof er geen eclips is. Het verschijnsel is groot genoeg om een avond voor vrij te houden, maar voorspelbaar genoeg om er zonder haast en zonder risico naar te kijken.