Zonsverduistering morgen: kijk om 20.11 uur veilig

Woensdagavond schuift de maan voor een groot deel van de zon. Voor Utrecht begint de gedeeltelijke zonsverduistering om 19.16 uur, ligt het maximum om 20.11 uur en eindigt zij om 21.03 uur. De actuele KNMI-verwachting is gunstig: dinsdag om 09.05 uur lokale tijd voorzag het instituut voor woensdagavond nagenoeg geen bewolking en goede zichtbaarheid in het hele land. Dat maakt een eenvoudig kijkplan de moeite waard, maar nog geen reden om oogbescherming over te slaan.

Controleer woensdagmiddag of begin van de avond opnieuw de lokale verwachting. Een wolkenstrook boven de lage westelijke horizon kan meer uitmaken dan een droge dagprognose. Het huidige beeld van zonnig en droog weer blijft een verwachting.

Het maximum verschilt enkele minuten per plaats

De vaak genoemde 20.11 uur geldt voor Utrecht en is een praktisch landelijk richtpunt, geen secondewijzer voor iedere woonplaats. Volgens de lokale berekeningen van hemel.waarnemen.com valt het maximum in Groningen rond 20.09 uur, in Den Helder rond 20.10 uur, in Middelburg rond 20.12 uur en in Maastricht rond 20.13 uur. Ook begin en einde verschuiven enkele minuten. Wie het hele verloop wil zien, staat daarom uiterlijk rond 19.10 uur klaar.

Let bij percentages op de definitie. In Utrecht bedekt de maan tijdens het maximum ongeveer 90% van de diameter van de zon, maar 88,3% van het zichtbare zonneoppervlak. De ronde vorm maakt dat verschil mogelijk. In het zuidwesten is de oppervlaktebedekking iets groter en in het noordoosten iets kleiner. De nuchtere samenvatting is dus ongeveer 88% van het oppervlak, niet een totale eclips.

Een vrije lage horizon is belangrijker dan een donkere plek

Tijdens het Utrechtse maximum staat de zon slechts 7,7 graden boven de westnoordwestelijke horizon. Bij het begin is dat ongeveer 16 graden; tegen het einde nog maar een halve graad. Een huis, bomenrij, dijklichaam of hoge flat kan daardoor het belangrijkste deel afdekken. Controleer uw gekozen plek vooraf op zicht richting west tot westnoordwest. Een kompasapp kan voor de richting helpen, maar richt de telefoon niet als kijker op de zon.

Kies een veilige openbare plek met voldoende ruimte en blijf weg van rijbanen, spoor, private akkers en een onbeschermde waterkant. U hoeft niet naar de donkerste locatie van de provincie; de eclips gebeurt bij daglicht. Een open kust, polderrand, parkveld of verhoogde plek kan werken zolang toegang is toegestaan en de lage horizon vrij blijft. De KNVWS houdt een kaart met deelnemende kijklocaties bij. Controleer bij een sterrenwacht of activiteit wel tijd, adres, toegang en eventuele reservering.

In Nederland blijft elke fase gedeeltelijk

De totaliteitszone loopt volgens NASA over onder meer Groenland, IJsland en delen van Spanje. Nederland ligt daarbuiten. Hier blijft altijd een deel van het felle zonneoppervlak zichtbaar, ook op het maximum. Er komt dus geen moment waarop u de eclipsbril veilig kunt afzetten terwijl u naar de zon kijkt. Dat onderscheid is belangrijk, omdat beelden uit de totaliteitszone kort een onbeschermde blik tijdens volledige bedekking kunnen tonen. Die uitzondering geldt woensdagavond niet in Nederland.

Gebruik voor rechtstreeks kijken een eclipsbril of handviewer die bedoeld is voor zonwaarneming en aan ISO 12312-2 hoort te voldoen. Koop bij een betrouwbare leverancier en inspecteer het filter vóór gebruik bij gewoon omgevingslicht. Zitten er scheuren, gaatjes, loslatende randen of diepe krassen in, gebruik het product dan niet. Zet de bril op of houd de viewer voor uw ogen voordat u naar de zon draait; kijk weer weg voordat u hem verwijdert. Houd toezicht op kinderen en oefen die volgorde vooraf.

Een gewone zonnebril is niet voldoende, hoe donker de glazen ook lijken. Ook twee zonnebrillen, een cd, beroet glas, fotofilm of een willekeurig donker glaasje zijn geen veilige vervanging. Zichtbare helderheid zegt niet welke schadelijke straling wordt doorgelaten. Een oud eclipsbrilletje zonder zichtbare schade kan nog bruikbaar zijn, maar alleen wanneer herkomst en productspecificatie betrouwbaar zijn; twijfel is een reden om niet rechtstreeks te kijken.

Eclipsbril en verrekijker horen niet achter elkaar

Kijk nooit met een camera, verrekijker of telescoop naar de zon terwijl u alleen een eclipsbril voor uw ogen draagt. Optiek bundelt het zonlicht en kan het filter en het oog beschadigen. Voor zulke apparatuur is een geschikt zonnefilter nodig dat correct vóór het objectief is bevestigd. Dat vraagt kennis van materiaal, pasvorm en gebruik. Wie die ervaring niet heeft, laat de apparatuur thuis of kijkt bij een publiekssterrenwacht waar medewerkers geschikte systemen beheren.

Zonder eclipsbril kan indirecte projectie een alternatief zijn. NASA beschrijft een eenvoudige gaatjesprojector: laat zonlicht door een klein gaatje in een kaart op een tweede licht vlak vallen en bekijk het geprojecteerde beeld met de zon achter u. Kijk niet door het gaatje naar de zon. Openingen tussen bladeren kunnen hetzelfde sikkelpatroon op de grond projecteren. Dit is een manier om het beeld te bekijken, geen zelfgemaakt filter om voor het oog te houden.

Verwacht een opvallende sikkel, geen nacht om 20.11 uur

Bij het maximum blijft in Utrecht ongeveer 12% van het zonneoppervlak zichtbaar. Dat is nog veel licht. De Rijksuniversiteit Groningen verwacht dat het merkbaar donkerder wordt, maar niet volledig duister. Kijk dus niet zonder filter omdat de omgeving minder fel lijkt. Door een goede eclipsviewer ziet u hoe de ronde maan een steeds grotere hap uit de zon neemt en daarna weer wegschuift. Buiten de viewer kan de verandering subtieler zijn dan spectaculaire foto’s doen vermoeden.

Fotograferen is geen noodzakelijke voorwaarde om het verschijnsel goed te beleven. Een telefoon die automatisch belicht levert zonder geschikt filter waarschijnlijk weinig bruikbaar detail op en mag niet als optische zoeker worden gebruikt. Geef voorrang aan veilig kijken en aan de omgeving. Wilt u toch fotograferen, volg dan de handleiding van de fabrikant van een passend frontfilter en experimenteer niet tijdens het maximum.

Korte checklist voor woensdagavond

• Controleer na 17.00 uur opnieuw de lokale bewolking en eventuele wijzigingen van het KNMI.
• Zoek uiterlijk rond 19.10 uur een toegestane plek met vrij zicht naar west tot westnoordwest.
• Inspecteer de eclipsbril of handviewer op scheuren, gaatjes, krassen en loslatende filters.
• Gebruik de bescherming tijdens iedere rechtstreekse blik; Nederland krijgt geen totaliteit.
• Combineer een eclipsbril nooit met verrekijker, telescoop of camera zonder geschikt objectieffilter.
• Ga bij twijfel naar een georganiseerde kijklocatie of gebruik veilige indirecte projectie.

De kern is daarmee eenvoudig. Het tijdstip is gunstig, het huidige weerbericht ook, maar de zon staat laag en blijft fel. Regel vandaag een betrouwbare eclipsviewer, kies morgen een vrije horizon en controleer kort voor vertrek de wolken opnieuw. Dan hoeft u om 20.11 uur niet te improviseren met een donkere zonnebril of een plek waar precies één bomenrij voor het verschijnsel staat.