Back-up gemaakt? Test een bestand en koppel de schijf los

Een externe schijf naast de computer is nog geen betrouwbare uitweg bij dataverlies. Staat de laatste kopie erop? Kunt u een bestand werkelijk terugzetten? En blijft de schijf voortdurend aangesloten? Die drie vragen zijn concreter dan de geruststelling dat er ergens een back-up bestaat.

Oktober is cybersecuritymaand, met in Nederland activiteiten onder de vlag van Alert Online. Een bruikbare controle voor thuis is niet nóg een beveiligingsproduct zoeken, maar nagaan wat er gebeurt als uw bestanden morgen onbereikbaar zijn. Het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) adviseert back-ups te testen. De Consumentenbond waarschuwt dat ransomware ook aangesloten externe opslag kan versleutelen. Kopiëren, controleren en loskoppelen horen daarom bij elkaar.

Begin bij wat u niet opnieuw kunt maken

Een back-up is een reservekopie, niet de enige plek waar een bestand bestaat. Wie foto's van de computer naar een externe schijf verplaatst en daarna het origineel wist, heeft de opslagplek veranderd. Er is daarmee nog geen extra exemplaar bij gekomen. Dat onderscheid is belangrijk als u ruimte wilt vrijmaken op een volle computer.

Maak eerst een overzicht van wat u wilt behouden: bijvoorbeeld foto's, eigen documenten en administratie. Het NCSC adviseert ondernemers hun onmisbare gegevens en systemen in kaart te brengen. Voor een huishouden is diezelfde vraag bruikbaar, al is een bedrijfsplan niet één op één nodig. Controleer vooral of de mappen die u belangrijk vindt daadwerkelijk in de gekozen back-up zitten.

Let ook op het soort kopie. Een bestandskopie bewaart bestanden, maar niet vanzelf programma's en systeeminstellingen. Een systeemkopie heeft een ruimer doel. De juiste werkwijze hangt af van uw apparaat en software; gebruik daarvoor de handleiding van de leverancier. Verwacht niet dat een map met foto's ook een complete computer kan herstellen.

Een melding is het begin van de controle

Het NCSC maakt onderscheid tussen een technische en een functionele test. Technisch controleert u of de back-upsoftware meldt dat het maken en terugzetten is gelukt. Functioneel kijkt u of u daarna werkelijk verder kunt. Bij een bedrijf kan dat betekenen dat een administratieprogramma weer werkt. Thuis begint het met een bestand dat normaal opent.

Een beperkte proef is daarom nuttig: haal bijvoorbeeld een foto en een document uit de reservekopie terug naar een aparte testmap en open ze. Kies waar de software dat toestaat een andere bestemming dan het origineel, zodat een oefening geen bestaande bestanden overschrijft. Controleer ook of u de bedoelde versie hebt teruggekregen, niet alleen een bestand met dezelfde naam.

Zo'n steekproef bewijst niet dat ieder bestand in orde is of dat uw hele computer kan worden hersteld. Wel ontdekt u ermee of u de herstelroute begrijpt en toegang hebt tot de kopie. Het NCSC adviseert testen onderdeel van het back-upplan te maken. Noteer voor uzelf wanneer de laatste geslaagde kopie en herstelproef plaatsvonden, in plaats van uitsluitend op een automatisch schema te vertrouwen.

Loskoppelen hoort ná het kopiëren

Ransomware is kwaadaardige software die bestanden kan versleutelen of een computer kan blokkeren. Volgens de Consumentenbond kunnen ook aangesloten externe harde schijven en bereikbare netwerkopslag worden geraakt. Een schijf die permanent aan de computer hangt, is dus niet vanzelf een afgescheiden reserve.

De consumentenorganisatie adviseert een usb-stick of externe harde schijf alleen aan te sluiten voor het maken van de back-up en daarna los te koppelen. Onderbreek daarmee niet het kopiëren: het NCSC benadrukt dat de schijf aangesloten moet blijven zolang de back-up wordt gemaakt. Wacht tot de taak klaar is en volg de normale procedure van uw apparaat om de schijf veilig te verwijderen.

Loskoppelen is geen garantie tegen ieder probleem. De kopie kan onvolledig of verouderd zijn, en een schijf kan defect raken. Daarom blijft de herstelproef nodig. Bewaar de schijf ook niet als enige reserve naast de computer en denk over een tweede locatie na. Eén gebeurtenis op dezelfde plek kan anders meerdere exemplaren tegelijk raken.

Cloudopslag vraagt een andere vraag

Bestanden in de cloud kunnen bereikbaar blijven als een computer kwijt of kapot is. Maar een voortdurend bijgewerkte kopie is niet automatisch hetzelfde als een back-up waaruit u een oudere toestand kunt herstellen. Het NCSC wijst erop dat bij realtime synchronisatie ook het verwijderen van een bestand kan worden overgenomen.

Dat betekent niet dat iedere clouddienst verwijderde bestanden direct en onherroepelijk kwijt is. De Consumentenbond noemt versiebeheer juist als manier om bij een cloudback-up een oudere versie terug te halen. Controleer daarom bij uw eigen dienst welke herstelmogelijkheden bestaan, hoe lang versies worden bewaard en hoe u ze terugzet. Een wolkicoontje alleen beantwoordt die vragen niet.

Veiliginternetten.nl adviseert bovendien te kijken waar gegevens worden opgeslagen, welke kosten gelden en onder welke voorwaarden dat gebeurt. Kies niet uitsluitend op opslagruimte. Het praktische criterium is of u de bestanden die ertoe doen terug kunt krijgen wanneer de gewone toegang wegvalt.

Spreiden zonder schijnzekerheid

Het NCSC beschrijft de 3-2-1-regel: drie versies van belangrijke gegevens, op twee verschillende soorten media, met één kopie op een andere locatie. Het origineel telt mee bij die drie. Een externe schijf en een geschikte cloudback-up kunnen verschillende rollen vervullen; drie mappen op dezelfde schijf bieden die spreiding niet.

Dat is een uitgangspunt om risico's te verdelen, geen keurmerk of belofte dat herstel altijd lukt. Begin met de ontbrekende schakel in uw eigen werkwijze: onmisbare mappen selecteren, een herstelproef doen of de externe kopie na afloop loskoppelen. Vermoedt u dat een apparaat al besmet is, sluit dan niet zomaar uw enige goede reservekopie aan; laat eerst deskundig beoordelen hoe veilig herstel mogelijk is. Een back-up beschermt pas als u weet wat erop staat en hoe u ermee terug kunt.