Een korstmos kan uw stoep dateren, maar alleen bij benadering

Een grijze cirkel op een stoeptegel lijkt meestal niet meer dan hardnekkige aanslag. Toch kan zo’n korstmos iets vertellen over de tijd die het beton buiten ligt. Een nieuw Nederlands onderzoek koppelt de grootte van rond dambordje aan de leeftijd van stoepen in Arnhem, Nijmegen en Woerden. Het aardige gevolg: met een meetlat en wat geduld kunt u zelf een schatting proberen.

Het belangrijke woord is schatting. De onderzoekers vonden geen natuurklok die ieder jaar exact hetzelfde aantal millimeters aantikt. Groei, vestiging en sterfte verschillen per plek. Het wetenschappelijke artikel concludeert dat de leeftijd van beton tot ongeveer vijftien jaar grof kan worden benaderd. Voor een officiële aanlegdatum, beheerbesluit of geschil is de methode niet geschikt.

Eerst het juiste korstmos vinden

Rond dambordje, wetenschappelijk Circinaria contorta, is een korstvormig korstmos dat veel op Nederlands beton voorkomt. Een korstmos is geen los mosplantje, maar een samenlevingsvorm van een schimmel en een alg of cyanobacterie. Het gezochte exemplaar ligt plat op de tegel en vormt doorgaans een min of meer ronde, lichtgrijze tot witgrijze vlek. De rand en het oppervlak zijn niet zo strak als een getekende munt.

Juist kleine exemplaren kunnen op andere grijze vlekken of korstmossen lijken. Gebruik daarom niet iedere verkleuring in dezelfde berekening. Vergelijk vorm en oppervlak met gecontroleerde soortinformatie en sla twijfelgevallen over. Het onderzoek nam alleen ongeveer ronde exemplaren mee; samengegroeide vlekken, korstmossen op een tegelrand en groei over meerdere tegels werden uitgesloten.

De onderzoekers maten er tien per stoep

De proef was groter dan één opvallende cirkel. Op iedere onderzochte stoep maten de onderzoekers de lange as van de tien grootste exemplaren. Daarvan namen zij het gemiddelde. Alleen stoepdelen met ten minste tien meetbare rond dambordjes deden mee. Zo verkleinden zij de invloed van één uitzonderlijk groot of per ongeluk samengegroeid exemplaar.

In eerste instantie werden 906 stoepen gemeten. De bekende aanleg- of vervangingsjaren kwamen uit open gegevens van de drie gemeenten. Historische luchtfoto’s en straatbeelden werden vervolgens gebruikt als controle. Daardoor vielen 67 stoepen af, bijvoorbeeld omdat oude tegels waren hergebruikt of de geregistreerde datum niet met het beeld overeenkwam. De uiteindelijke analyse omvatte 839 stoepen.

Dat controlewerk laat meteen zien wat “leeftijd van de stoep” betekent. Een korstmos dateert niet de fabricage van de tegel en al helemaal niet de woning ernaast. Het geeft hooguit informatie over hoe lang een geschikt oppervlak op deze plek beschikbaar was. Worden oude tegels opnieuw gelegd, wordt een deel schoongemaakt of komt een korstmos pas jaren later aanwaaien, dan lopen biologische en administratieve klok uiteen.

Waarom delen door 2,3 te eenvoudig is

In de publieksuitleg van de onderzoekers staat een bruikbare spelregel: meet de tien grootste exemplaren, neem de gemiddelde diameter in millimeters en deel die voor een snelle indicatie door 2,3. Dat getal vat de gemiddelde toename eenvoudig samen. Wie een gemiddelde van 23 millimeter meet, komt met die rekensom dus rond tien jaar uit. Behandel dat resultaat als een natuurproef, niet als een datumstempel.

Het wetenschappelijke model is namelijk geen rechte lijn. Van vier geteste vormen paste een Gompertzcurve het best: eerst versnelt de diametertoename, later vlakt zij af. De berekende piek lag rond een stoepleeftijd van 7,8 jaar, bij een gemiddelde diameter van ongeveer 22,7 millimeter. De maximale diametertoename in dat model was 3,36 millimeter per jaar. Een vaste 2,3 millimeter per jaar kan die verschillende fasen niet volledig beschrijven.

Bovendien volgde het onderzoek niet jarenlang dezelfde korstmossen. Het vergeleek in één meetronde stoepen van verschillende bekende leeftijden. Dat heet indirecte lichenometrie. Een afvlakking kan daardoor niet alleen met tragere groei samenhangen, maar ook met sterfte van oudere, grote exemplaren. De auteurs vragen daarom om vervolgonderzoek waarin dezelfde stoepen op meerdere momenten opnieuw worden gemeten.

Schaduw verklaart maar een deel

Volledig beschaduwde stoepen lieten in het model ongeveer 13 procent minder toename zien dan stoepen in volle zon. Toch verklaarde schaduw maar een klein deel van de verschillen. Tussen de drie steden waren eveneens verschillen die niet eenvoudig door het regionale klimaat konden worden verklaard. Plaatselijk vocht, temperatuur, betonsamenstelling, verkeer, reiniging, onkruidbeheer en het moment van kolonisatie kunnen allemaal meespelen.

Ook de meetopzet heeft grenzen. Iedere stad had een andere waarnemer en de randen van rond dambordje zijn niet altijd scherp. Jonge stoepen kwamen alleen in de steekproef wanneer er al minstens tien zichtbare exemplaren stonden; snelle kolonisatie krijgt daar dus vanzelf meer gewicht. Op oudere stoepen liep de spreiding sterk op. Volgens de onderzoekers maakt dat datering boven ongeveer vijftien jaar zonder extra informatie weinig betrouwbaar.

Zo maakt u er een eerlijke buitenproef van

Kies één aaneengesloten stoepdeel met gewone grijze betontegels. Zoek ongeveer ronde, vrijliggende exemplaren van dezelfde soort en meet met een liniaal of schuifmaat de langste diameter. Noteer tien metingen in millimeters en bereken het gemiddelde. Blijf van kwetsbare begroeiing af: meten kan zonder krabben, natmaken of schoonvegen. Maak desgewenst een foto recht van boven, zodat later controle mogelijk is.

Schrijf bij de uitkomst ook de plek, datum, hoeveelheid schaduw en zichtbare verstoring op. Vergelijk vervolgens niet alleen met de eenvoudige deling, maar ook met de curve en onzekerheden uit het open artikel. Controleer een vermoedelijk aanlegjaar via gemeentelijke open data, oude bewonersfoto’s of Topotijdreis. Een afwijking is geen bewijs dat de gemeente fout zit; hergebruik, reiniging of late vestiging kan een betere verklaring zijn.

Daarmee wordt de stoep geen perfect archief, maar wel een bruikbare observatieoefening. Het onderzoek maakt zichtbaar dat stadsnatuur niet alleen tussen de tegels leeft. Zij legt ook een onregelmatig spoor van tijd óp het beton. Wie dat spoor meet, leert vooral twee dingen: hoeveel informatie in een gewone grijze vlek kan zitten, en waarom een nette berekening nog geen exact bouwjaar is.